Skip to content

Türkiye´nin Enerji Notu: 7/10

Notumuz: 7/10. Türkiye son zamanda enerji alanında büyük atılımlar yapmış olsa da tüketimimizin çoğunu ithal fosil yakıtlar oluşturuyor.

Avrupa topluluğu ülkelerinin enerji tüketimi nüfus artışının azalması, ekonomik büyümenin zayıflaması, artan enerji tasarrufu ve üretimden servis sektörüne geçiş gibi nedenlerden dolayı son yıllarda azalma eğilimindedir. Türkiye tam tersine artan nüfusu ve daha hızlı büyüyen ekonomisi nedeniyle her sene daha faza enerjiye ihtiyaç duymuştur. Türkiye’de bugün sanayi sektörü enerji kullanımında başı çekmektedir.  [2]

Türkiye bugün kullandığı enerjinin çoğunu petrol başta olmak üzere fosil yakıtlardan sağlıyor (dünyanın geri kalanı gibi). Bunun yanında Türkiye doğalgazda dünyanın önde gelen tüketicilerinden: nüfusunun yüzde 80’nin doğal gaza erişimi var ve Türkiye’deki konutların yarısı doğal gaz ile ısınmaktadır. [4]

Hidroelektrik enerjide ise Türkiye’nin Avrupa Birliği ülkeleri ve dünya ortalamalarının üstünde bir üretim yaptığını görüyoruz. Ülkemizin elektrik ihtiyacının yaklaşık yüzde 30’unu hidroelektrik santralleri sağlanmaktadır. Son yıllarda yaşanan kuraklıklar nedeni ile barajlar bol yağış alan yıllara göre daha az verim ile çalışmaktadırlar. [5] Öte yandan Avrupa’nın ve gelişmiş birçok ülkenin aksine Türkiye’nin nükleer enerjiden faydalanamadığını da görüyoruz. [6]

Türkiye’nin fosil yakıtlara olan bağımlılığının çevre için olumsuz etkilerinin yanında yerli kaynakların eksikliği nedeniyle finansal ve enerji güvenliği açısından da çok büyük sakıncaları var. Bugün Türkiye doğal gazda yüzde 98, petrolde yüzde 92, kömürde ise yüzde 50, yani toplamda yüzde 72 oranında dışa bağımlı. [7]

Ülkemiz dünyada en çok enerji ithalatı yapan ülkeler arasında yer almaktadır[8]. Türkiye’nin enerji dış ticaret açığı 2022 yılında 81,1 milyar dolara ulaşarak rekor kırdı. 2021’de 42 milyar dolar olan bu açığın neredeyse ikiye katlanmanın ana nedeni enerji piyasalarındaki fiyat artışıydı. [9] Türkiye’nin 2022 yılındaki cari işlemler açığının 48 milyar 769 milyon dolar olduğu düşünülürse, enerji ithal etmesek dış ticaret fazlası vereceğimiz ortaya çıkıyor. [10]

2022 itibariyle Türkiye’nin enerji tüketiminde yenilenebilir enerjinin payı yüzde 19 ile Avrupa Birliğini ortalamasıyla aynı, yüzde 14 olan dünya ortalamasının da üstündedir (önceki bölümdeki veri tablosu). [11]

Türkiye’nin yenilenebilir enerji üretiminde son yillarda yaşanan büyük artışta (üstteki grafik) teçhizat fiyatlarındaki düşüşün yanında devletin özel şirketlere sağladığı teşvikler de büyük rol oynadı.

Örneğin YEKDEM (Yenilenebilir Enerji Kaynaklarını Destekleme Mekanizması) aracılığıyla devlet yenilenebilir enerji üreticilerine dolar cinsinden 10 senelik fiyat garantisi vermiştir. Bu garanti sayesinde özel şirketler büyük finansal risklere girmeden yatırım yapabilme olanağı bulmuşlardır. [13]

Türkiye’nin son 12 senede enerji üretiminde büyük aşama kaydettiğini yandaki dünya üretimindeki sıralamasının gelişiminden takip etmek mümkün. Hem güneş hem de rüzgâr enerjisi üretiminde yakın zamanda ilk 10’a gireceğimiz beklenebilir.

Türkiye’de Nisan 2023 itibariyle 37 güneş paneli üreticisi var. Türkiye panel üretiminde Avrupa’da birinci, dünyada ise altıncı sırada. [15] Ayrıca 2023 başı itibariyle piyasa değeri 1 milyar doların üzerinde olan 3 tane halka açık şirket var: Smart, CW enerji, Alfa solar. [16]

Özellikle otomotiv sektöründe kullanılan bataryaların üretiminde de ilk adımlar atıldı. 2023 itibariyle 6 yeni batarya fabrikasının devlet teşviği kapsamına alındığı açıklandı.[17] Batarya üretim planlarını açıklayan şirketler arasında Türkiye’de Togg’un Farasis ortaklığında hayata geçirdiği Siro, Ford Otosan, Aspilsan ve Toyota Otomotiv Sanayinin yanında Çinli Skywell de var. [18]

Türkiye 2023 yılında elektrikli araç şarj istasyonları kurma konusunda da yol katetti. Kasım 2023 sonunda Türkiye’de faaliyet gösteren 147 şirketin kurduğu şarj noktası sayısının 10 bin 500’ü geçtiği açıklandı. Ülkemizdeki elektrikli araç sayısı da eylül sonunda 51 bin 813’a ulaştı. [19] Aralık 2023 itibariyle en büyük iki elektrikli araç markası 13 bin 70 adet satışla TOGG ve 10 bin 600 adet ile Tesla oldu. [20]

Ülkemiz 2022 itibariyle tükettiği doğalgazın yüzde 99’unu ithal etmektedir. [21] Bu ithalatın çoğunluğu Rusya (yüzde 39,5) Iran ve Azerbaycan’dan yapılmaktadır. Bu bağımlılığı azaltmak için Türkiye özellikle Akdeniz ve Karadeniz’de arama çalışmaları yapmaktadır. Karadeniz’in Sakarya havzasında bulunan kaynağın Türkiye’nin doğalgaz tüketiminin yüzde 25’ini karşılayabileceğine dair ümitler mevcuttur. [22]

Artan doğalgaz arama çalışmalarının yanında Türkiye az sayıda üreticiye bağımlılığı azaltmak için gemilerle sıvılaştırılmış doğalgaz ithalini arttırmıştır. Bu ithal doğalgazı taşımak için yüzer depolama gemi filosu kurmuştur. Hatta bu filoyla Türkiye’nin ihtiyacı dışında da ticari taşımacılığa başlamıştır. Örneğin BOTAŞ Bulgaristan ile bir sıvılaştırılmış doğalgaz ihracat anlaşması imzalamıştır. Ayrıca Türkiye borular ve gemilerle taşınan doğalgazı depolamak için yeni tesisler açmaktadır. Özellikle Silivri ve Tuz Gölündeki depolama tesislerindeki genişlemelerin sonucunda toplam depolama kapasitesinin 10 milyar m3’e ulaşması beklenmektedir.[23]

Avrupa topluluğu ülkelerinin enerji tüketiminin yüzde 9,4´ünü (2022) ve Fransa’nın yüzde 70´ini [24] karşılayan nükleer enerji Türkiye’de daha kullanılmaya başlanmadı.  Rusya tarafından Mersin Akkuyu’da yapılmakta olan ilk nükleer santralinin 2024 yılında faaliyete geçmesi (bir sene gecikmeyle) beklenirken bu santralin bütün üniteleri devreye girince Türkiye’nin bugünkü elektrik tüketiminin 10%’nu tek başına karşılama kapasitesi olacak. (Elektriğin yüzde 10’u ülkemizin enerji ihtiyacının sadece yüzde 2’sine tekabül ediyor zira Türkiye elektrik yerine daha çok yakıt tüketiyor)[25] Bunun yanında Sinop’ta yine Rusya ile ikinci bir santralin yapması konusunda görüşmeler devam ediyor. Bu görüşmelere paralel olarak Çin ile 3. bir santralin yapılması konusundaki görüşmeler de sürmekte. [26]

  • Güneş, rüzgâr ve nükleer üçlüsü: İthal fosil kaynaklara bağımlılıktan kurtulmak için uzun vadede enerji ihtiyacımızın çoğunluğunu güneş, rüzgâr ve nükleer enerjiden karşılamamız mantıklıdır. Bu üç kaynak birbirini çok iyi tamamlamaktadır. Güneş ve rüzgâr kesintisiz hizmet veremeyeceğinden nükleer enerjiye de ihtiyacımız olacaktır.
  • Depolama: Yenilenebilir kaynaklardan üretilen enerji gün boyunca düzenli bir akışa sahip olmadığı için çoğunluğu boşa gitmektedir. Bunu önlemek için depolama ve batarya kapasitesini arttırmamız gerekiyor.
  • Tasarruf: Enerji tasarrufunu teşvik için yönetmeliklerde değişikliğe gidilmeli. Örneğin tüm yeni binalar ve yapılar, ısı kayıplarını asgariye indirecek ve güneşten azami ölçüde yararlanmalarına imkân verecek şekilde inşa edilmelidir.
  • Elektriğe geçiş: Türkiye’nin bir yandan yenilenebilir enerji üretimini arttırıp bir yandan da enerji kullanımında direkt yakıt kullanımından elektriğe (örneğin petrol yerine elektrikli araç) geçmesi gerekiyor. Böylece hem dışa bağımlılık sorununu çözüp hem de çevreyi koruma ve dünyanın ısınmasını önleme konusunda da ilerleme sağlayabiliriz.

Kaynaklar

  1. https://ourworldindata.org/energy-mix
  2. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/3393742
  3. https://ourworldindata.org/energy-mix
  4. https://www.petroturk.com/dogalgaz-haberleri/nufusumuzun-yuzde-80i-dogal-gaza-erisebilir-durumda
  5. https://www.trthaber.com/haber/guncel/kuraklik-nedeniyle-barajlarda-elektrik-uretimi-sekteye-ugruyor-739354.html#:~:text=Ya%C4%9F%C4%B1%C5%9Fs%C4%B1z%20ge%C3%A7en%20sonbahar%20ve%20k%C4%B1%C5%9F%20aylar%C4%B1nda%20barajlardaki%20su%20seviyesinin%20y%C3%BCzde,%C3%BCretimine%20etkisini%20negatif%20g%C3%B6stermeye%20ba%C5%9Flam%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1r.
  6. https://ourworldindata.org/energy-mix
  7. https://yesilgazete.org/enerjide-disa-bagimliyiz-peki-ama-ne-kadar-neden-ve-cozumu-ne/
  8. https://www.dunya.com/sektorler/enerji/turkiye-dunyanin-11039inci-en-buyuk-enerji-ithalatcisi-haberi-270693
  9. https://www.tcmb.gov.tr/wps/wcm/connect/a6c32274-a779-435e-ab63-6a99f43d7e5c/Kutu+2.2_23_i.pdf?MOD=AJPERES&CACHEID=ROOTWORKSPACE-a6c32274-a779-435e-ab63-6a99f43d7e5c-onJd8Vh
  10. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/cari-acik-rakamlari-aciklandi/2817569#:~:text=Bunun%20sonucunda%2C%202022’de%20cari,milyar%2089%20milyon%20dolar%20oldu.
  11. https://ourworldindata.org/energy-mix
  12. https://www.pwc.com.tr/tr/sektorler/enerji/turkiye-elektrik-piyasasina-genel-bakis-2023.pdf
  13. https://www.pwc.com.tr/tr/sektorler/enerji/turkiye-elektrik-piyasasina-genel-bakis-2023.pdf
  14. https://www.pwc.com.tr/tr/sektorler/enerji/turkiye-elektrik-piyasasina-genel-bakis-2023.pdf
  15. https://yesilhaber.net/turkiyede-37-gunes-paneli-ureticisi-var/
  16. https://www.pwc.com.tr/tr/sektorler/enerji/turkiye-elektrik-piyasasina-genel-bakis-2023.pdf
  17. https://www.sabah.com.tr/ekonomi/turkiye-bolgesel-batarya-uretim-ussu-olacak-43-milyar-liralik-yatirim-6604897
  18. https://www.haberturk.com/elektrikli-arac-batarya-yatirimlari-tam-gaz-3601133-ekonomi
  19. https://www.trthaber.com/haber/ekonomi/turkiyede-sarj-noktasi-sayisi-10-bin-500u-gecti-814468.html
  20. https://www.ntv.com.tr/ntvpara/elektrikli-otomobil-yukseliste-pazar-payi-yuzde-6-5i-asti,i9UskNnKV0yMVcIDm_YMgg#:~:text=TOGG%20TESLAYI%20GE%C3%87T%C4%B0,yakla%C5%9F%C4%B1k%20y%C3%BCzde%2044’%C3%BCn%C3%BC%20ger%C3%A7ekle%C5%9Ftirdi.
  21. https://enerji.gov.tr/bilgi-merkezi-enerji-dogalgaz#:~:text=%C3%9Clkemizde%202022%20y%C4%B1l%C4%B1nda%20408%20milyon,544%20milyar%20m3’t%C3%BCr.
  22. https://www.pwc.com.tr/tr/sektorler/enerji/turkiye-elektrik-piyasasina-genel-bakis-2023.pdf
  23. https://www.pwc.com.tr/tr/sektorler/enerji/turkiye-elektrik-piyasasina-genel-bakis-2023.pdf
  24. https://yesilgazete.org/enerjide-disa-bagimliyiz-peki-ama-ne-kadar-neden-ve-cozumu-ne/
  25. https://www.aa.com.tr/tr/ekonomi/turkiye-yarim-asirlik-nukleer-enerji-seruveninde-2023-hedefini-gerceklestirmeye-hazirlaniyor/2861436
  26. https://www.bbc.com/turkce/articles/cv2kj3kemlno